Η προσπάθεια του εφήβου για αυτονομία και ανεξαρτητοποίηση διαταράσσει την ηρεμία και τη σταθερότητα που υπήρχε στις οικογενειακές σχέσεις και τη λανθάνουσα περίοδο της εξέλιξης του παιδιού.
Οι γονείς δεν είναι πλέον σε θέση να κάνουν σχέδια για το παιδί τους και να ασκούν την ίδια επιρροή επάνω του. Αισθάνονται ότι "χάνουν" το παιδί τους καθώς αυτό αποκηρύσσει την κυριαρχία τους και αναζητά καταφύγιο στις παρέες των συνομηλίκων, χωρίς να τους επιτρέπει πλέον να παρεμβαίνουν στην προσωπική του ζωή.
Καθώς από-ιδανικοποιούνται από τους εφήβους, πενθούν για την απώλεια του γονεϊκού ρόλου και των ικανοποιήσεων που τους πρόσφερε η εξάρτηση των παιδιών από το πρόσωπό τους.
Όσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία των γονέων να δεχτούν το γεγονός ότι από-ιδανικοποιούνται από τους εφήβους, τόσο πιο επώδυνη και χρονοβόρα θα είναι για τους τελευταίους η διεργασία της ατομικοποίησης και της αυτονομίας.
Στις έφηβες κοπέλες, η αντιδραστικότητα προς τους γονείς είναι συνήθως λιγότερο έντονη (Αναστασόπουλος, 1998).
Ο Winnicott (1965) θεωρεί ότι με την αντιδραστικότητα αυτή οι έφηβοι δηλώνουν με ένα ιδιότυπο τρόπο ότι έχουν απόλυτη ανάγκη από τη συμπαράσταση και τη βοήθεια των γονέων. Τους είναι απαραίτητο να μεγαλώνουν σε ένα σταθερό πλαίσιο που να μην καταλύεται από την επιθετικότητά τους.
Οι γονείς μπορεί να αντιδράσουν με επιβολή αυστηρού ελέγχου και απαγορεύσεων για να διατηρήσουν την εξάρτηση του παιδιού προς αυτούς.
Αυτή η αντίδραση είναι πιθανό να οδηγήσει τον έφηβο σε έντονες εκδραματίσεις: αναζήτηση διεγέρσεων μέσα από τη χρήση ουσιών, σεξουαλική ελευθεριότητα, παραπτωματική συμπεριφορά, φυγή από το σπίτι και άλλα.
Σε άλλες περιπτώσεις είναι πιθανό ο έφηβος να παλινδρομήσει και να προσκολληθεί ακόμα περισσότερο στους γονείς (Τσιάντης, 1991).
Στη σύγχρονη κοινωνία, που έχει αποκηρύξει τις παιδαγωγικές πρακτικές του παρελθόντος, πολλοί γονείς, για να αντιδράσουν στην καταπίεση που είχαν υποστεί από τους δικούς τους γονείς, προσπαθούν να μάθουν στα παιδιά να είναι αυτόνομα και ανεξάρτητα.
Στην πραγματικότητα, επιτυγχάνεται το ακριβώς αντίθετο καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα ακαθόριστο πλαίσιο, χωρίς σαφή όρια και την αναγκαία καθοδήγηση των ενηλίκων.
Κατά την περίοδο της εφηβείας, θεωρούν δεδομένη την επιθυμία του να ανεξαρτητοποιηθεί από αυτούς και τον προτρέπουν να εμπλέκεται σε καταστάσεις τις οποίες δεν είναι ακόμα έτοιμος να αντιμετωπίσει με φυσική συνέπεια την αποτυχία.
Έτσι, μειώνεται η αυτοεκτίμησή του, η πραγματικότητα γίνεται τραυματική και ευνοείται η παλινδρόμηση σε προγεννητικά στάδια και η καταφυγή σε φαντασιώσεις παντοδυναμίας. Η διαφοροποίηση εαυτού και αντικειμένου είναι ατελής και αποδυναμώνεται το Υπερεγώ, καθώς οι γονείς δεν θέτουν σαφή όρια στα παιδιά τους (Laufer & Laufer, 1984)
Οι γονείς πρέπει να είναι συναισθηματικά κοντά στους εφήβους, να έχουν την ικανότητα να αντέξουν και να "σηκώσουν" την επιθετικότητα και όλα τα αρνητικά συναισθήματα που προβάλλουν επάνω τους. Να είναι δυνατοί και σταθεροί, ώστε να επιτρέψουν στα παιδιά τους να τους απομυθοποιήσουν αλλά και να τα βοηθήσουν να αποκαταστήσουν την συναισθηματική τους ισορροπία.
Ο Μανωλόπουλος (1987) υπογραμμίζει πόσο παράδοξο είναι το γεγονός ότι ένας έφηβος μπορεί να από-ιδανικοποιήσει μόνο τους γονείς που δεν φοβάται ότι θα καταρρεύσουν αν τους ανταγωνιστεί ή θα χαθούν αν δεν ασχολείται πια μαζί τους. Η αδυναμία των γονέων δεν του επιτρέπει να αντλήσει την αναγκαία δύναμη για τη συγκρότηση του εαυτού.
Ο Kohut (1997) θεωρεί πως ένας αποτυχημένος και ευνουχισμένος πατέρας δεν είναι εύκολο να ξεπεραστεί γιατί δεν είναι ικανός να γίνει ο καθρέπτης πάνω στον οποίο ο έφηβος αντανακλά τις επιθυμίες του για δύναμη, δημιουργικότητα και πρωτοβουλία.
Οι γονείς φυσιολογικά αναζητούν τη στήριξη ο ένας από τον άλλον, για να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες από τη μεταλλαγή της σχέσης με το παιδί τους. Αυτή η δυνατότητα ωστόσο δεν είναι πάντα εφικτή και αποκαλύπτονται παλιές απωθημένες συγκρούσεις και προκαλούνται καταθλιπτικά συναισθήματα ή αναζητείται ικανοποίηση σε σχέσεις έξω από το γάμο.
Στη σύγχρονη βιβλιογραφία χρησιμοποιείται ο εύστοχος όρος "σύνδρομο της κενής φωλιάς" (empty nest syndrome) για να περιγράψει τις δυσκολίες των γονέων να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες που δημιουργούνται μετά την ανεξαρτητοποίηση των παιδιών.
Επιπλέον, οι γονείς έχουν να αντιμετωπίσουν διάφορες προκλήσεις σε ότι αφορά και την προσωπική τους εξέλιξη. Η κρίση της εφηβείας συνήθως συμπίπτει χρονικά με την κρίση της μέσης ηλικίας στους γονείς. Κάνουν έναν απολογισμό για όσες από τις φαντασιώσεις του Ιδεώδους του Εγώ κατόρθωσαν να επιτύχουν ή για όσες έμειναν ανικανοποίητες.
Ξεκινά για αυτούς η περίοδος της βιολογικής κάμψης, τη στιγμή που το σώμα του εφήβου βρίσκεται σε πλήρη άνθηση. Από το πόσο ικανοποιημένοι είναι οι γονείς από τη ζωή τους μέχρι σήμερα, θα κριθεί και η αντίδραση τους στην αναστάτωση που προκαλεί η εφηβεία.
Ωστόσο, είναι δύσκολο να αποφευχθεί η σύγκριση σε τομείς όπως η δύναμη και η σωματική εμφάνιση (Δοξιάδη - Τριπ, 1987). Ο διαχωρισμός των ρόλων δεν είναι πλέον σαφής, καθώς ο έφηβος έχει πλέον τη δύναμη να συγκρουστεί με τον πατέρα αλλά και την ικανότητα για ολοκληρωμένη σεξουαλική δραστηριότητα.
Οι γονείς επιδίδονται συχνά σε έναν ναρκισσιστικό ανταγωνισμό με τα παιδιά τους, προσπαθώντας να τα μιμηθούν, ή τα πιέζουν να ενηλικιωθούν όσο το δυνατόν ταχύτερα γιατί έτσι δεν θα απειλούνται από τη δύναμη της νεότητάς τους.
Οι γονείς που είναι ναρκισσιστικά ευάλωτου έχουν προβλήματα σε όλες τις φάσεις εξέλιξης των παιδιών τους.
Ο Freud (1914) ήταν ο πρώτος που περιέγραψε τις παθολογικές πλευρές του γονεϊκού ναρκισσιμού και αναφερόταν στην γονεϊκή αγάπη σαν προβολή του παιδικού αυτοερωτισμού στη ναρκισσιστική του προέκταση, δηλαδή το παιδί του.
Ανάμεσα στην μητέρα και την έφηβη κόρη αναπτύσσονται σε πολλές περιπτώσεις σχέσεις που σχετίζονται με την αρχή και το τέλος της έμμηνης ρύσης. Η κόρη αποκτά την ικανότητα για σύναψη σεξουαλικών σχέσεων και τεκνοποίηση, ενώ για τη μητέρα η σεξουαλικότητα και η θηλυκότητα υποχωρούν.
Γίνεται λοιπόν κατανοητό πως μπορεί να φθονεί την κόρη για τις νέες ιδιότητές της, ενώ ταυτόχρονα η ίδια αισθάνεται λύπη και απόγνωση για τη σταδιακή απώλεια αυτών των ιδιοτήτων.
Πάντως φαίνεται πως οι μητέρες που είχαν μία ικανοποιητική ερωτική ζωή μεταδίδουν και στις κόρες μία ηρεμία σχετικά με τη σεξουαλικότητα, χωρίς να τις φορτώνουν με άγχος και ενοχές (Δοξιάδη - Τριπ, 1987).

Η αναβίωση του οιδιπόδειου και των πρώιμων διεργασιών της σεξουαλικότητας δε συμβαίνει μόνο στους εφήβους αλλά και στους γονείς τους. Οι συγκρούσεις της παιδικής ηλικίας έρχονται πάλι στην επιφάνεια, ιδιαιτέρως αν δεν έχουν επιλυθεί κατά τη δική τους εφηβεία (Τσιάντης, 1991).
Οι γονείς εκδηλώνουν και αυτοί, σε ασυνείδητο επίπεδο, αιμομικτικές τάσεις απέναντι στα παιδιά τους οι οποίες προκαλούν άγχος και ενοχές. Οι τάσεις αυτές μπορεί να εκδηλωθούν με ζήλεια του γονέα προς το παιδί του αντίθετου φύλου ή να εκδραματιστούν με τη σύναψη μίας ετερόφυλης σχέσης με ένα αρκετά νεότερο άτομο.
Μπορεί ακόμα να ζηλεύουν τα παιδιά τους γιατί οι ίδιοι είχαν πιο αυστηρούς και απαγορευτικούς γονείς και δεν τους επιτρεπόταν να ζήσουν όλα αυτά που συμβαίνουν στα δικά τους παιδιά.
Οι γονείς γίνονται συχνά αυταρχικοί προς τα παιδιά τους, απαγορεύοντας τη διασκέδαση, τις γνωριμίες με εφήβους του άλλου φύλου, για να αναστέιλουν την έκφραση της δικής τους σεξουαλικότητας, την οποία προβάλλουν στα παιδιά τους (Benedek, 1970).
Αυτή η στάση εκλογικεύεται συνήθως (για παράδειγμα ο πατέρας λέει στον έφηβο ότι είναι επικίνδυνο να γυρνάς τη νύχτα στους δρόμους) και προκαλεί θυμό και αντίδραση από τον έφηβο. Επιπλέον, η αυταρχικότητα των γονιών δημιουργεί συνήθως πολύ αυστηρό Υπερεγώ, το οποίο είναι τιμωρητικό και άτεγκτο, χωρίς να προστατεύει τον ψυχισμό από τις εντάσεις (Winnicott, 1965).
Σε άλλες περιπτώσεις οι γονείς δεν έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τη συμβολική απώλεια του παιδιού τους από τον κόλπο της οικογένειας, αλλά πρέπει να αντιμετωπίσουν και την πραγματική απώλεια των δικών τους γονέων που φεύγουν από τη ζωή. Γίνονται και οι ίδιοι "παιδιά χωρίς γονείς" και κατακλύζονται από συναισθήματα μοναξιάς.
Όλες αυτές οι διεργασίες είναι πολύ επώδυνες και οι γονείς οφείλουν να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα και να βρουν νέους τρόπους ικανοποίησης (Δοξιάδη-Τριπ, 1987).
Τέλος, ο J. Anthony (1969) περιέγραψε τις κυριότερες στερεότυπες αντιδράσεις των ενηλίκων απέναντι στο φαινόμενο της εφηβείας. Οι γονείς που ενστερνίζονται αυτές τις αντιδράσεις αισθάνονται συνήθως απειλημένοι από τον έφηβο.
Τα "στερεότυπα" για την εφηβεία, σύμφωνα με τον Anthony είναι τα εξής:

  • ο έφηβος καταλαμβάνεται από ακατάσχετη σεξουαλική μανία και γίνεται επικίνδυνος ενώ ταυτόχρονα χρειάζεται καθοδήγηση και ενθάρρυνση γιατί είναι ακόμα ανεπαρκής,
  • είναι έρμαιο των επιθυμιών του, αποκόπτεται από τους δεσμούς με την οικογένεια χωρίς την ικανότητα να επιβληθεί στα συναισθήματά του, αδυνατεί να προσαρμοστεί σε ένα ενήλικο περιβάλλον ενώ την ίδια στιγμή με την περίεργη συμπεριφορά του κάνει μία απελπισμένη έκκληση για βοήθεια,
  • είναι αδίστακτος εκμεταλλευτής και σαδιστής για τους γονείς ενώ για άλλους είναι ένα αγνό και ανυπεράσπιστο θύμα για εκμετάλλευση,
  • είναι αντικείμενο φθόνου καθώς κατέχει όλα τα προσόντα και τις ικανότητες που σταδιακά χάνει ο ενήλικας. Ταυτόχρονα είναι αυτός που μπορεί να ικανοποιήσει τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες των γονέων και πρέπει να προστατευθεί και να ενθαρρυνθεί και
  • είναι ένας μέλος της οικογένειας που διαταράσσει τις ευαίσθητες ισορροπίες και πρέπει να εκδιωχθεί αλλά και ένα αγαπημένο αντικείμενο που χάθηκε και για το οποίο η οικογένεια πρέπει να πενθήσει.
Είναι εύκολο να διαπιστωθεί η αντιφατικότητα της καθεμιάς από αυτές τις στερεότυπες πεποιθήσεις. Ο γονείς οφείλουν λοιπόν να επιδεικνύουν μία σταθερή αλλά και ευέλικτη στάση απέναντι στους εφήβους, χωρίς να θεωρούν πως έχουν αποτύχει σαν γονείς, βλέποντας τα παιδιά τους να μεταμορφώνονται από την φυσιολογική εξελικτική κρίση της εφηβείας (Μανωλόπουλος, 1987).

Χάσμα γενεών

Ένα από τα προβλήματα που δείχνει να αντιμετωπίζει σήμερα η κοινωνία μας είναι και το χάσμα που φαίνεται να υπάρχει ανάμεσα στους μεγαλύτερους και στους μικρότερους στην ηλικία. Οι μεν κατηγορούν τους δε για διάφορα πράγματα και . Ποιες οι που απευθύνονται και ποιες βλέπεις να είναι οι αιτίες του φαινομένου;
Οι νέοι πολλές φορές αισθάνονται να ζουν σ' έναν άφιλο κόσμο, όπου κυριαρχούν η ψευτιά, η υποκρισία, η αναξιοκρατία, ο συμβιβασμός και τα συμπαρομαρτούντα τους. Απ' την άλλη μεριά οι μεγαλύτεροι στην ηλικία πιστεύουν πως ο κόσμος βαδίζει από το κακό στο χειρότερο, πως οι σημερινοί νέοι έχουν απολέσει το σεβασμό, εγκληματούν συνεχώς πάνω στην ελληνική γλώσσα, την ιστορία, την παράδοση, ότι ζουν χωρίς αξίες και ιδανικά.
Το χάσμα αυτό μεταξύ δύο διαφορετικών γενεών αλλά και στάσεων ζωής άλλοτε φαντάζει περίεργο και οπωσδήποτε φαίνεται πως είναι δύσκολο έως αδύνατο να γεφυρωθεί.
Αφού βρείτε τις αιτίες και τις συνέπειες του φαινομένου, προτείνετε τρόπους γεφύρωσης του χάσματος.

Ορισμός: Μπορούμε να θεωρήσουμε ως χάσμα γενεών τη διαμορφωμένη κατάσταση στην οποία παρατηρείται ένα αδιέξοδο στις σχέσεις νέων και «ώριμων», ένα κενό επικοινωνίας και ανταλλαγής απόψεων, ένα καθεστώς αμοιβαίας αντιπαλότητας και καχυποψίας που αναιρεί κάθε προσπάθεια προσέγγισης και κατανόησης των μεν από τους δε. / Με τον όρο «χάσμα των γενεών» εννοούμε τη μεγάλη απόσταση που χαρακτηρίζει τις δυο γενιές κάθε εποχής, τους νέους και τους ώριμους, ως προς τις πεποιθήσεις, ιδέες, αντιλήψεις, τον τρόπο, τη σκέψη και τη στάση ζωής γενικότερα. Έτσι, οι δυο γενιές κλείνονται στον εαυτό τους και επιδίδονται σε μια «πολεμική» η μια εναντίον της άλλης.

α. Αιτιάσεις Μεγάλων απέναντι στους Νέους

  • γλωσσική αφασία
  • κακή χρήση της γλώσσας
  • έλειψη σεβασμού
  • ανυπακοή
  • «έκλυση» ηθών, αμοραλισμό
  • μη παραδοχή των αξιών, της παράδοσης…
  • αδιαλλαξία
  • έλειψη διαλόγου
  • αδιαφορία
  • επιπολαιότητα
  • ανευθυνότητα, ανωριμότητα
  • ασυδοσία
  • επαναστατική διάθεση, βία
  • άκριτη αμφισβήτηση των πάντων, μηδενισμό
  • έλειψη ιδανικών, σωστών προτύπων
  • άκριτη υποταγή στη μόδα
  • απειρία

β. Αιτιάσεις Νέων προς τους Μεγάλους

  • ξύλινη γλώσσα
  • συντηρητισμός (ιδέες, εμφάνιση…)
  • κομφορμισμός, αναχρονιστικοί, δογματισμός
  • συμβιβασμός
  • αδιαλλαξία, έλειψη κατανόησης
  • έλειψη διαλόγου, επικοινωνίας, επαφής
  • υποκρισία, καχυποψία
  • ασυνέπεια, αντιφάσεις
  • φιλοχρηματία, χρησιμοθηρία, ωφελιμισμός
  • συμφεροντολόγοι
  • πατερναλιστική συμπεριφορά
  • υπερβολική αυστηρότητα, έλειψη ελευθερίας, καταπιεστικές (σ)τάσεις
  • πουριτανισμός
  • κληροδότες άκοσμου κόσμου
  • υλισμός

γ. Εν γένει προβλήματα επικοινωνίας ανθρώπων

  • ταχύτατος & αγχώδης ρυθμός ζωής
  • ελεύθερου χρόνου
  • αμφίδρομης επικοινωνίας, πρόκριση μονοσήμαντης: Μ.Μ.Ε.
  • έλειψη διαλόγου
  • ψευτιά, υποκρισία
  • αναξιοκρατία
  • ωφελιμιστική εποχή
  • υπερκατανάλωση προϊόντων αλλά και αισθημάτων, αναγκών…
  • μηχανικός & αλλοτριωτικός χαρακτήρας της εργασίας
  • χωρική διευθέτηση που ευνοεί τη «μόνωση»: μεγαλοπόλεις, πολυκατοικίες…
  • απομάκρυνση από τη φύση
  • αλλοτρίωση εν γένει

Ειδικότερες αιτίες χάσματος

  • διαφορά ηλικίας !!!
  • διαφορετικά χαρακτηριστικά, ενδιαφέροντα, ψυχοσύνθεση, ασχολίες…
  • η γοργά εξελισσόμενη / μεταλλασσόμενη / μεταβατική εποχή
  • ταχύτατοι ρυθμοί εξέλιξης-προόδου, αδυναμία παρακολούθησής τους (από τους μεγάλους κυρίως)
  • γρηγορότερη «ωρίμανση» των νέων
  • τάση «υπερπροστατευτισμού» (εκ μέρους των μεγάλων)
  • ασυνέπεια / υποκρισία (μεγάλων)
  • ψεύτικα πολλά μεγάλα λόγια-ρητορισμός (μεγάλων συνήθως)
  • συμβιβασμός
  • γραφειοκρατία-παραγκωνισμός των νέων
  • τάση αμφισβήτησης των πάντων (από τους νέους)
  • αυθορμητισμός (νέων)
  • έλειψη σεβασμού (από τους νέους)
  • έλειψη αξιών, ιδανικών, προτύπων…
  • άγνοια γλώσσας, ιστορίας, παράδοσης…
  • εγωισμός
  • έλειψη αμοιβαίας εμπιστοσύνης
  • αμοιβαία καχυποψία, υποψία υπεροχής της άλλης πλευράς
  • ανταγωνιστική δομή της κοινωνίας
  • αναχρονιστική παιδεία
  • κρίση αυταρχικού μοντέλου διαπαιδαγώγησης: ο διδάσκων θα κρίνεται…
  • ανεργία / αεργία
  • γκρέμισμα ηθικών αξιών
  • προβολής σωστών προτύπων
  • άσχημος ρόλος Μ.Μ.Ε.
  • αυτογνωσίας, αυτοκριτικής

Συνέπειες χάσματος

  • τάσεις γρήγορης φυγής, πρόωρης χειραφέτησης, ανεξαρτητοποίησης
  • εγκατάλειψη γερόντων (γηροκομεία)
  • (απο)μόνωση και των δύο πλευρών στον κόσμο τους
  • περιθωριοποίηση
  • συμβατικότητα στις κοινωνικές σχέσεις ψεύτικες συμπεριφορές υποκρισία, καχυποψία (επίταση του φαινομένου)
  • αδιαφορία εν γένει, απραξία
  • αδιαφορία για τα κοινά
  • απογοήτευση, ανάπτυξη εσωστρεφών τάσεων
  • ανώμαλη ενηλικίωση & κοινωνικοποίηση νέων
  • κλονισμός των θεσμών, προτύπων, αξιών…
  • κοινωνικές αταξίες/αναστατώσεις
  • καλλιέργεια, εγωιστικών τάσεων, αντιπαλότητας, ανταγωνισμών, συγκρούσεων, βίας-επιθετικότητας

Τρόποι αντιμετώπισης

Δεν είναι λογικό αλλά και φυσιολογικό να κλείσει τελείως το χάσμα αυτό, αφού κάθε γενιά, όπως είπαμε, έχει τη δική της ιδιοσυγκρασία. Πέρα απ' αυτό, είναι δυνατό να έχουμε απόλυτη ταύτιση νέων και ώριμων σ' όλους τους τομείς της ζωής; Τότε η ζωή θα μεταβαλλόταν σ' ένα απέραντο «νεκροταφείο», αφού τίποτα πια δε θα εκινείτο· και «ό,τι δεν κινείται δε ζει», έλεγε ο Λάιμπνιτς και πριν 2000 χρόνια ο Ηράκλειτος, «Τα πάντα ρει»…
  • συνειδητοποίηση της διαφορετικότητας
  • συνειδητοποίηση ανάγκης προσέγγισης
  • αιτιών
  • προσπάθεια
  • έλειψη
    εγωισμού
  • διαλλακτική-υποχωρητική στάση
  • Διάλογος
  • παρακολούθηση εξελίξεων εκ μέρους των μεγάλων, ενημέρωση
  • έλειψη συντηρητικότητας / αυταρχικότητας
  • παροχή βοήθειας-προώθηση των νέων
  • ειλικρίνεια, συνέπεια λόγων-έργων
  • αμοιβαία εμπιστοσύνη
  • υγιής παιδεία
  • εξάλειψη κοινωνικών αντιθέσεων
  • σωστή κοινωνικοποίηση
  • Δημοκρατία-Ελευθερία
  • ουσιαστική επικοινωνία
  • συνεργασία