Η σχολική εμπειρία αποτελεί κρίσιμο κομμάτι στη ζωή του παιδιού και του εφήβου. Ανάλογα με την ποιότητά της μπορεί να αποτελέσει προστατευτικό παράγοντα ή παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη και τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας. Οι έφηβοι που δεν δείχνουν ενδιαφέρον για το σχολείο και δεν έχουν καλές σχέσεις με τους συμμαθητές και τους καθηγητές τους έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να παρουσιάσουν συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, να μην καταφέρουν να αποφοιτήσουν από το Λύκειο και να έχουν λιγότερο ουσιαστικές σχέσεις με τους γύρω τους ως ενήλικες.
Σημαντική συνιστώσα της σχολικής εμπειρίας αποτελεί ο βαθμός ικανοποίησης από το σχολείο. Μια θετική σχολική εμπειρία αποτελεί προστατευτικό παράγοντα για την υγεία αποτρέποντας από συμπεριφορές κινδύνου όπως τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, την πρώιμη έναρξη της σεξουαλικής ζωής και τις επικίνδυνες σεξουαλικές πρακτικές. Αντίστροφα, η αρνητική σχολική εμπειρία αποτελεί παράγοντα κινδύνου για τις παραπάνω συμπεριφορές. Οι μαθητές στους οποίους δεν αρέσει το σχολείο είναι επίσης εκείνοι που συνήθως έχουν χαμηλή σχολική επίδοση, το εγκαταλείπουν νωρίς, υιοθετούν ανθυγιεινές συνήθειες, αναπτύσσουν ψυχοσωματικά συμπτώματα και βιώνουν χαμηλή ποιότητα ζωής.
Ο βαθμός ικανοποίησης από το σχολείο συνδέεται με τις αντιλήψεις που έχουν οι μαθητές για τη σχέση τους με τους συμμαθητές και καθηγητές τους και γενικότερα για το κλίμα στο σχολείο τους. Έτσι, για παράδειγμα, η καλή γνώμη των μαθητών για τους καθηγητές τους φαίνεται να έχει θετική επίδραση όχι μόνο στις επιδόσεις τους στο σχολείο αλλά και στην αυτοεκτίμηση, την ψυχική υγεία και την ικανοποίησή τους από τη ζωή. Επιπλέον, σε συνδυασμό με την καλή γνώμη των μαθητών για τους συμμαθητές τους, αποτελεί προστατευτικό παράγοντα για συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους.
Μια άλλη σημαντική συνιστώσα της σχολικής εμπειρίας αφορά την ακαδημαϊκή πλευρά της εκπαιδευτικής διαδικασίας και ειδικότερα την αντίληψη των μαθητών για την επίδοσή τους, την πίεση που δέχονται από το σχολείο και τις προσδοκίες που έχουν για το μέλλον τους. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, η προσωπική αντίληψη που έχουν οι μαθητές για την επίδοσή τους στο σχολείο συνδέεται με τη γενικότερη ικανοποίησή τους από τη ζωή και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι η πραγματική επίδοσή τους επί τη βάσει αντικειμενικών κριτηρίων όπως οι βαθμοί τους στις εξετάσεις.
Από την άλλη πλευρά, η πίεση που οι μαθητές αναφέρουν ότι δέχονται από το σχολείο, έχει να κάνει λιγότερο με προσωπικά τους χαρακτηριστικά και περισσότερο με παράγοντες του σχολικού και οικογενειακού τους περιβάλλοντος, όπως το επίπεδο των σχολικών απαιτήσεων και οι προσδοκίες των γονιών τους από αυτούς. Υψηλά επίπεδα άγχους που συνδέονται με το σχολείο αυξάνουν την εμφάνιση σωματικών και ψυχολογικών συμπτωμάτων και συνδέονται με χαμηλή ικανοποίηση από το σχολείο και από τη ζωή γενικότερα.
Επιπλέον, διαπιστώνεται ότι οι μαθητές με χαμηλές προσδοκίες από τη ζωή μετά την αποφοίτησή τους από το σχολείο, εμφανίζουν συχνότερα συμπεριφορές κινδύνου όπως η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών και επικίνδυνη σεξουαλική συμπεριφορά συγκριτικά με τους μαθητές με αυξημένες προσδοκίες.


Ικανοποίηση από το σχολείο

Οι έφηβοι ρωτήθηκαν για το πώς νιώθουν για το σχολείο αυτήν την περίοδο. Δύο στους 3 εφήβους (63,7%) είναι ικανοποιημένοι από το σχολείο, σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό τα κορίτσια (68,7%) από ό,τι τα αγόρια (58,5%). Μεγαλώνοντας, οι έφηβοι αναφέρουν σε σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά ότι είναι ικανοποιημένοι από σχολείο (83% οι 11χρονοι, 57,6% οι 13χρονοι και 49% οι
15χρονοι). Μεταξύ των εφήβων, ένας στους 5 (19,6%) απαντά ότι είναι πάρα πολύ ικανοποιημένος από αυτό, σημαντικά υψηλότερο ποσοστό κοριτσιών (23,6%) από ό,τι αγοριών (15,3%) και 11χρονων (34,3%) από ό,τι 13χρονων (14,2%) ή 15χρονων (9%).
Τα τελευταία 12 χρόνια, έχει μειωθεί σημαντικά το ποσοστό των μαθητών που αναφέρουν ότι είναι ικανοποιημένοι από το σχολείο, από 73,8% το 1998 σε 63,7% το 2010. Από τις διασταυρώσεις στα στοιχεία της παρούσας έρευνας προκύπτει ότι, οι έφηβοι που κάνουν χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών (καπνίζουν, έχουν πιει κάποιο οινοπνευματώδες ποτό τουλάχιστον 3 φορές τον τελευταίο μήνα ή έχουν κάνει χρήση κάνναβης) είναι ικανοποιημένοι από το σχολείο σε χαμηλότερο ποσοστό συγκριτικά με αυτούς που δεν κάνουν χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών.
Επιπλέον, η ικανοποίηση των εφήβων από το σχολείο συνδέεται και με το ενδιαφέρον των γονιών τους σχετικά με θέματα που αφορούν το σχολείο (οι έφηβοι ρωτήθηκαν, για παράδειγμα, εάν οι γονείς τους είναι πρόθυμοι να τους βοηθήσουν στα μαθήματά τους ή όταν έχουν κάποιο πρόβλημα στο σχολείο, εάν τούς ενθαρρύνουν να τα πηγαίνουν καλά, εάν ενδιαφέρονται για το τι συμβαίνει στο σχολείο και εάν είναι πρόθυμοι να συζητούν με τους καθηγητές τους).
Οι στατιστικές αναλύσεις δείχνουν ότι οι έφηβοι των οποίων οι γονείς ενδιαφέρονται για τα σχολικά ζητήματα είναι σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό ικανοποιημένοι από το σχολείο συγκριτικά με τους εφήβους των οποίων οι γονείς δεν ενδιαφέρονται για τα σχολικά ζητήματα.



Κλίμα στο σχολείο

Δείκτη του βαθμού ικανοποίησης από το σχολείο αποτελούν και οι αντιλήψεις των μαθητών σχετικά με το κλίμα στο σχολείο τους. Έτσι, σύμφωνα με τις απαντήσεις τους σε σχετική ερώτηση, 2 στους 3 (66,3%) συμφωνούν με την πρόταση «Νιώθω ότι ανήκω σε αυτό το σχολείο», περισσότεροι από τους μισούς μαθητές (57,3%) συμφωνούν με την πρόταση «Νιώθω ασφαλής σε αυτό το σχολείο», 2 στους 5 (45,4%) με την πρόταση «Το σχολείο μας είναι ωραίο μέρος για να βρίσκεται κανείς», ενώ σχεδόν 1 στους 3 (29,3%) συμφωνεί με την πρόταση «Ανυπομονώ να πάω στο σχολείο». Με όλες τις παραπάνω προτάσεις τα κορίτσια συμφωνούν σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό από ό,τι τα αγόρια και οι 11χρονοι μαθητές σε υψηλότερο ποσοστό από τους 13χρονους και τους 15χρονους. Από το 1998 μέχρι το 2010 έχει μειωθεί σημαντικά το ποσοστό των μαθητών που αναφέρουν ότι το σχολείο τους είναι «ωραίο μέρος για να βρίσκεται κανείς»



Σχέσεις με συμμαθητές

Ζητήθηκε από τους εφήβους να προσδιορίσουν το βαθμό στον οποίο συμφωνούν ή διαφωνούν με μία σειρά από προτάσεις αναφορικά με τις σχέσεις τους με τους συμμαθητές τους. Οι προτάσεις είχαν να κάνουν με το κατά πόσο χαίρονται να είναι με τους συμμαθητές τους, με το κατά πόσο πιστεύουν ότι οι συμμαθητές τους είναι ευγενικοί και πρόθυμοι να τους βοηθήσουν και με το κατά πόσο νομίζουν ότι οι συμμαθητές τους τούς δέχονται όπως είναι.
Τρεις στους 5 εφήβους (60,3%) αναφέρουν ότι είναι ικανοποιημένοι από τις σχέσεις με τους συμμαθητές τους, σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό τα αγόρια (66%) απ’ ό,τι τα κορίτσια (55%). Ο βαθμός ικανοποίησης από τις σχέσεις με τους συμμαθητές μειώνεται με την ηλικία, και για τα δύο φύλα. Έτσι, οι 11χρονοι είναι ικανοποιημένοι από τη σχέση με τους συμμαθητές τους σε ποσοστό 69,3%, ενώ οι 13χρονοι σε ποσοστό 56% και οι 15χρονοι σε ποσοστό 55,2%.
Σε σχέση με το 2002, το 2006 και το 2010 το ποσοστό των μαθητών που νιώθουν ικανοποιημένοι από τις σχέσεις με τους συμμαθητές τους μειώνεται σημαντικά από 74,9%, σε 66,8% και 60,3%, αντίστοιχα. Και τις τρεις χρονιές τα κορίτσια είναι ικανοποιημένα από τη σχέση με τους συμμαθητές τους σε σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά συγκριτικά με τα αγόρια.

Σχολική επίδοση

Οι έφηβοι ρωτήθηκαν για το ποια είναι κατά τη γνώμη τους η άποψη των καθηγητών τους για τη σχολική τους επίδοση συγκρινόμενης με εκείνη των συμμαθητών τους. Τρεις στους 4 (76,5%) απαντούν ότι οι καθηγητές τους θεωρούν την επίδοσή τους καλύτερη από εκείνη των συμμαθητών τους. Η γνώμη αυτή διατυπώνεται συχνότερα από τους 11χρονους (90,1%) από ό,τι από τους 13χρονους (70,5%) ή τους 15χρονους (67,8%) και από τα κορίτσια συγκριτικά με τα αγόρια (79,7% και 73%, αντίστοιχα). Πολύ καλύτερη, συγκριτικά, επίδοση αναφέρει 1 στους 3 εφήβους (37,8%), κυρίως κορίτσια και 11χρονοι.
Διαχρονικά, από το 1998 στο 2010, δεν υπάρχουν σημαντικές μεταβολές στα ποσοστά των εφήβων που αναφέρουν ότι οι καθηγητές τους θεωρούν την επίδοσή τους στο σχολείο καλύτερη από εκείνη των συμμαθητών τους.
Σχέσεις με καθηγητές

Οι έφηβοι μαθητές προσδιόρισαν, επίσης, το βαθμό στον οποίο συμφωνούν ή διαφωνούν με μια σειρά από προτάσεις που αφορούν τις σχέσεις τους με τους καθηγητές τους. Οι προτάσεις αφορούσαν το κατά πόσο οι μαθητές πιστεύουν ότι οι καθηγητές τους νοιάζονται και ενδιαφέρονται για αυτούς, τούς δέχονται όπως είναι και κατά πόσο έχουν εμπιστοσύνη στους καθηγητές τους. Ένας στους 2 μαθητές (50%) αναφέρει ότι είναι ικανοποιημένος από τις σχέσεις με τους καθηγητές του σε
παρόμοια ποσοστά αγόρια και κορίτσια. Ο βαθμός ικανοποίησης από τις σχέσεις με τους καθηγητές μειώνεται με την ηλικία, από 71% στους 11χρονους, σε 42,2% και 35,2% αντίστοιχα στους 13χρονους και 15χρονους.

Πίεση από το σχολείο

Οι μαθητές απάντησαν στην ερώτηση «Πόσο πιεσμένος νιώθεις από τη δουλειά που έχεις να κάνεις για το σχολείο;». Δύο στους 5 μαθητές (40,3%) νιώθουν πιεσμένοι από τη δουλειά του σχολείου. Πιεσμένοι νιώθουν σε παρόμοια ποσοστά τα αγόρια και τα κορίτσια και 1 στους τέσσερις 11χρονους (23,4%) έναντι 1 στους δύο 15χρονων (50,4%) και 13χρονων (48,1%).
Διαχρονικά, συγκριτικά με το 1998, οι έφηβοι το 2010 αναφέρουν σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό ότι αισθάνονται πιεσμένοι από το σχολείο.
Οι στρεσογόνες καταστάσεις που σχετίζονται με τη σχολική εμπειρία συνδέονται με την εκδήλωση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων στους εφήβους. Ειδικότερα, από τις στατιστικές αναλύσεις προκύπτει ότι οι έφηβοι που νιώθουν πιεσμένοι από το σχολείο εμφανίζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα (όπως νευρικότητα, θυμό και γκρίνια, ακεφιά, δυσκολία συγκέντρωσης, πονοκέφαλο, δυσκολία στον ύπνο, πόνο στη μέση, πόνο στο στομάχι και ζαλάδα) σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό από εκείνους που δεν νιώθουν πιεσμένοι, και αυτό ισχύει και για τα δύο φύλα.

Απογευματινά μαθήματα

Οι έφηβοι ρωτήθηκαν για τις ώρες που κάνουν ιδιαίτερα μαθήματα ή φροντιστήριο. Οι απαντήσεις τους δείχνουν ότι κάνουν ιδιαίτερα μαθήματα/φροντιστήριο κατά μέσο όρο 8,9 ώρες την εβδομάδα, κυρίως ξένες γλώσσες (3,9 ώρες) και μαθήματα του σχολείου (3,5 ώρες). Τα αγόρια κάνουν απογευματινά μαθήματα κατά μέσο όρο μία ώρα περισσότερη (9,4 ώρες), συγκριτικά με τα κορίτσια (8,4 ώρες), ενώ δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των τριών ηλικιακών ομάδων.
Επιπλέον, ενώ στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο οι μαθητές κάνουν περισσότερες ώρες απογευματινά μαθήματα για την εκμάθηση ξένων γλωσσών και λιγότερες για τα μαθήματα του σχολείου, στο Λύκειο η κατάσταση αντιστρέφεται και οι μαθητές κάνουν περισσότερες ώρες μαθήματα για το σχολείο και λιγότερες ώρες ξένες γλώσσες.
Συγκριτικά με το 2006, το 2010 οι μαθητές αναφέρουν ότι
κάνουν φροντιστήριο ή ιδιαίτερα μαθήματα για το σχολείο
κατά μέσο όρο μία περισσότερη ώρα.

Προσδοκίες για μετά το σχολείο

Τέσσερις στους 5 εφήβους (80,9%) απαντούν σε σχετική ερώτηση ότι αμέσως μετά το σχολείο θα ήθελαν να σπουδάσουν σε πανεπιστήμιο, με τη φιλοδοξία αυτή να χαρακτηρίζει περισσότερο τα κορίτσια (90,4%) από ό,τι τα αγόρια (70,7%). Αντίθετα, περισσότερα αγόρια από ό,τι κορίτσια αναφέρουν ότι θα ήθελαν να βγουν στην αγορά εργασίας (23,8% και 10,9%,αντίστοιχα) ή να παντρευτούν και να κάνουν οικογένεια (14,2% και 11%, αντίστοιχα).
Όσον αφορά τις τρεις ηλικιακές ομάδες, οι 13χρονοι και οι 15χρονοι αναφέρουν σε σημαντικά υψηλότερα ποσοστά από τους 11χρονους μαθητές ότι μετά το σχολείο θα ήθελαν να εργαστούν είτε στο Δημόσιο είτε στον ιδιωτικό τομέα. Ακόμα, με την ηλικία των εφήβων μειώνεται το ποσοστό εκείνων που απαντούν ότι μετά το σχολείο θα ήθελαν να παντρευτούν και να κάνουν οικογένεια (από 19,7% στους 11χρονους, σε 11,3% στους 13χρονους και 6% στους 15χρονους).

Απουσίες από το σχολείο

Οι έφηβοι ρωτήθηκαν για το πόσες φορές στη διάρκεια του προηγούμενου μήνα έχασαν κάποιο ή κάποια μαθήματα της τάξης λόγω απουσίας. Το 44,2% ανέφερε απουσία τουλάχιστον μία φορά λόγω ασθένειας, κυρίως οι 11χρονοι (48,6%).
Αδικαιολόγητη απουσία («κοπάνα») τουλάχιστον μία φορά τον τελευταίο μήνα ανέφερε ένας στους 4 εφήβους (27,8%) με το ποσοστό να αυξάνεται σημαντικά με την ηλικία (5,6%, 26,8% και 52,9% για τους 11χρονους, 13χρονους και 15χρονους, αντίστοιχα).
Μεταξύ των δύο φύλων, τα αγόρια αναφέρουν σε σημαντικά υψηλότερα ποσοστά από τα κορίτσια ότι κατά τη διάρκεια του τελευταίου μήνα έκαναν τουλάχιστον μία φορά «κοπάνα» (30,1% και 25,7%, αντίστοιχα). Μεταξύ του 2006 και του 2010 αυξάνεται το ποσοστό εφήβων που αναφέρουν ότι έχουν κάνει «κοπάνα» τουλάχιστον μία φορά τον τελευταίο μήνα (από 24,2% το 2006 σε 27,8 το 2010).

Συμπεράσματα

Τα ευρήματα της έρευνας HBSC του 2010, συγκριτικά με εκείνα των προηγούμενων ερευνών, δείχνουν ότι οι έφηβοι στη χώρα μας αντλούν μικρότερη ικανοποίηση από το σχολείο σε σχέση με το παρελθόν. Δεν τους αρέσει διαίτερα το κλίμα στην τάξη ούτε είναι πολύ ικανοποιημένοι από τη σχέση με τους συμμαθητές και τους καθηγητές τους. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι ο υψηλός βαθμός ικανοποίησης από το σχολείο και οι θετικές σχέσεις με τους συμμαθητές και τους καθηγητές συνδέονται αφενός με την καλή επίδοση των μαθητών αφετέρου λειτουργούν ως προστατευτικοί παράγοντες για πολλές συμπεριφορές κινδύνου και για ψυχοκοινωνικά προβλήματα, η αξιολόγηση της υπάρχουσας κατάστασης στο ελληνικό σχολείο καθώς και οι παρεμβάσεις γενικότερα στο εκπαιδευτικό σύστημα και ειδικότερα στο σχολείο και μέσα στην τάξη, κρίνονται ως εξαιρετικής σημασίας.
Ειδικότερα, μεγάλο ποσοστό των εφήβων αναφέρουν ότι οι συμμαθητές τους δεν είναι ευγενικοί ή πρόθυμοι να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο και πως δεν είναι ικανοποιημένοι από τη σχέση τους με τους καθηγητές τους, με σχεδόν έναν στους 4 να δηλώνει ότι δεν εμπιστεύεται τους καθηγητές του. Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν την ανάγκη ανάπτυξης παρεμβάσεων, ιδιαίτερα στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο, οι οποίες θα εστιάζουν στη βελτίωση του κλίματος μέσα στην τάξη, ενισχύοντας την ποιότητα της επικοινωνίας μεταξύ των μαθητών καθώς και των μαθητών με τους καθηγητές τους.
Από τα στοιχεία της έρευνας προκύπτει ακόμα πως η ικανοποίηση που αντλούν οι μαθητές συνολικά από την εκπαιδευτική διαδικασία συνδέεται και με το βαθμό στον οποίο οι γονείς ενδιαφέρονται για τα ζητήματα του σχολείου, για την πρόοδό τους και για τα προβλήματα που τυχόν αντιμετωπίζουν. Είναι επομένως σημαντικό να ενθαρρύνεται η πιο ενεργός συμμετοχή των γονιών στα θέματα που αφορούν το σχολείο, την καλή προσαρμογή των παιδιών τους στο σχολικό περιβάλλον και την ικανοποίησή τους μέσα σε αυτό.
Όσον αφορά τις ακαδημαϊκές τους υποχρεώσεις, οι έφηβοι αναφέρουν σε μεγάλο ποσοστό ότι αισθάνονται πιεσμένοι από το σχολείο. Εντούτοις στην πλειονότητά τους επιθυμούν να σπουδάσουν, κυρίως τα κορίτσια. Προφανώς, προκειμένου να πετύχουν τους ακαδημαϊκούς τους στόχους, παρακολουθούν κατά μέσο όρο 9 ώρες την εβδομάδα απογευματινά συμπληρωματικά μαθήματα (είτε ιδιαίτερα είτε σε φροντιστήριο), κάτι που περιορίζει στο ελάχιστο την ενασχόλησή τους με άλλες δραστηριότητες της επιλογής τους στον ελεύθερό τους χρόνο και αυξάνει το αίσθημα πίεσης το οποίο βιώνουν.
Σε πολλές έρευνες, όπως και στη δική μας, έχει τεκμηριωθεί πως η πίεση που νιώθουν τα παιδιά από το σχολείο συνδέεται με την εμφάνιση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων. Τα συμπτώματα αυτά συνιστούν έμμεση μαρτυρία της δυσαρέσκειας των μαθητών σε σχέση με το σχολικό περιβάλλον που περιγράφηκε παραπάνω. Υπογραμμίζουν την ανάγκη για την τροποποίηση του εκπαιδευτικού συστήματος έτσι ώστε αυτό να στοχεύει στην ανάπτυξη των ενδιαφερόντων και των δεξιοτήτων των μαθητών και στην προαγωγή της ψυχοκοινωνικής τους υγείας.
Τέλος, το γεγονός ότι διαχρονικά δεν παρατηρούνται σημαντικές μεταβολές στο βαθμό πίεσης που αναφέρουν ότι νιώθουν οι έφηβοι μαθητές από το σχολείο είναι ίσως ενδεικτικό, αφενός της προσήλωσης του εκπαιδευτικού συστήματος στη στεγνή συσσώρευση γνώσεων, αφετέρου της προσήλωσης της ελληνικής οικογένειας στη σχολική επιτυχία των παιδιών, την οποία θεωρεί διαβατήριο για την φοίτηση στην ανώτατη εκπαίδευση. Η τελευταία θεωρείται από πολλούς γονείς μονόδρομος για την επιτυχία στη ζωή των παιδιών τους.